Giữ hồn nghề gốm Bát Tràng
Anh Nguyễn Trọng Nghĩa - nghệ nhân làng gốm Bát Tràng. Ảnh: Hải Nguyễn
Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm gốm Bát Tràng, anh Nguyễn Trọng Nghĩa (sinh năm 1986) đã được truyền dạy kinh nghiệm, tình yêu nghề từ ông bà, cha mẹ. Từ khi cùng em trai thừa kế xưởng gốm của gia đình vào năm 2010, anh Nghĩa vẫn không ngừng mở rộng, phát triển doanh nghiệp, cung cấp cho thị trường hàng trăm nghìn sản phẩm gốm mỗi năm. Anh đã được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội năm 2024, đoạt Giải 3 cuộc thi "Thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ năm 2024", Giải A hội thi "Sản phẩm thủ công mỹ nghệ năm 2023"...
Là nghệ nhân đã gắn bó nhiều năm với làng gốm Bát Tràng, anh đánh giá ra sao về sự phát triển của nghề gốm trong thời buổi hiện đại?
- Sau nhiều năm làm nghề, tôi nhận thấy sự quan tâm của các cấp chính quyền, từ cấp huyện, thành phố đến các sở ban ngành đối với nghề gốm đã ngày càng tăng. Làng nghề gốm Bát Tràng nói riêng và nhiều làng nghề cả nước đều có sự tăng tiến về quy mô và trình độ.
Hiện tại, trong mắt các chuyên gia, nhà sưu tầm và khách hàng, Bát Tràng đang nổi lên là làng gốm thủ công lớn nhất cả nước. Hiện tại tỉ lệ những người làm nghề, trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến nghề gốm ở xã Bát Tràng chiếm khoảng 80 - 90%. Số lượng lò nung lên đến hàng nghìn, dẫn đầu cả nước.
Về sản lượng tiêu thụ, các sản phẩm gốm của Bát Tràng rất đa dạng. Hiện nay, trong làng có rất nhiều bạn trẻ được đào tạo qua trường lớp như Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam hay Đại học Mỹ thuật công nghiệp. Sau khi học tập, các bạn trở về làm gốm, mang đến sự sáng tạo về hình khối, màu sắc và các kỹ thuật xử lý hiện đại.
Gốm Bát Tràng không chỉ có truyền thống và tính dân gian, mà còn áp dụng cả triết lý mỹ thuật. Khi tham gia các buổi trưng bày, triển lãm, gốm Bát Tràng được nhiều người trầm trồ, khen ngợi, hoan hỉ đón nhận sản phẩm. Từ đây, có thể thấy nghề gốm Bát Tràng đang ngày càng vững mạnh, tiềm năng phát triển của gốm chắc chắn còn vươn xa trong tương lai.
Làng nghề gốm Bát Tràng là làng nghề truyền thống. Theo quan điểm của anh, làng nghề nên giữ nguyên truyền thống đó hay sáng tạo từ truyền thống?
- Để có được nghề gốm ngày hôm nay, chúng ta phải cảm ơn tiền nhân, những người đã giữ nghề, giữ lửa và truyền dạy lại. Sự phát triển của Bát Tràng ngày nay có hai yếu tố quan trọng: Kế thừa và sáng tạo. Tôi luôn sáng tạo nhưng dựa trên cơ sở căn bản mà ông cha ta ngày xưa để lại.
Hiện tại, tôi chế tác nhiều sản phẩm mới, nhưng vẫn sử dụng chất đất, cách nung và chất men truyền thống.
Bên cạnh đó, tôi cũng nghiên cứu và phối thêm các bài men, bài đất mới, dựa trên nguyên liệu mà các cụ để lại. Sự sáng tạo này phải có căn cơ, kết hợp các đặc trưng của từng thời kỳ như Đinh, Lê, Lý, Trần... Có khi tôi làm nguyên bản, có khi kết hợp với các yếu tố của nhiều thời kỳ.
Trong quá trình đó, công nghệ và khoa học kỹ thuật có vai trò như thế nào?
- Đúng là công nghệ hiện đại ngày nay đã giúp rất nhiều trong việc duy trì và phát triển nghề gốm Bát Tràng. Trước đây, các nghệ nhân thường phải làm thủ công rất nhiều khâu, như dùng lò nung bằng than củi và theo dõi nhiệt độ bằng cảm giác. Nhưng hiện nay, lò ga tự động giúp điều khiển nhiệt độ chính xác, dễ dàng hơn trong việc nung sản phẩm.
Bên cạnh đó, công nghệ phân tích thành phần nguyên liệu đã giúp nâng cao chất lượng gốm. Trước kia, nguyên liệu phải được khai thác thô sơ, nhưng giờ đây các máy móc hiện đại giúp người làm khai thác và xử lý nguyên liệu hiệu quả hơn, nâng cao độ tinh khiết, từ đó tạo ra những sản phẩm có chất lượng ổn định hơn.
Liệu việc ứng dụng công nghệ hiện đại có làm mất đi bản sắc của gốm thủ công?
- Công nghệ thực sự hỗ trợ rất nhiều cho sự phát triển của nghề gốm. Nhưng không thể phủ nhận rằng, cái hồn của nghề gốm vẫn nằm trong tay các nghệ nhân. Mặc dù ngày nay, nguyên liệu có thể được khai thác từ nhiều nơi khác nhau như Phú Thọ hay thậm chí là Nhật Bản, nhưng để giữ được bản sắc của Bát Tràng, những bước quan trọng nhất vẫn cần bàn tay của người thợ thủ công.
Làng gốm Bát Tràng vẫn duy trì những giá trị cốt lõi về chất liệu, kiểu dáng, kỹ thuật chế tác, đặc biệt là những dòng men đã được gìn giữ và phát triển qua hàng thế kỷ. So với các làng nghề gốm khác, Bát Tràng có thể không khác biệt quá lớn về mặt quy mô hay nguyên liệu nhưng dòng men rất phong phú. Men lam là một trong những loại men nổi bật nhất, đặc trưng nhất của vùng đất này. Ngoài ra, men rạn cổ cũng rất nổi tiếng, có lịch sử lâu dài hàng trăm năm, và được ứng dụng nhiều trong các sản phẩm.
Trong khoảng 20 năm trở lại đây, các nghệ nhân Bát Tràng rất sáng tạo trong việc phát triển các dòng men mới như men bóng, men hỏa biến... Các loại men này đem lại sự đa dạng trong sản phẩm, từ những bình gốm đẹp mắt đến các sản phẩm thủ công mỹ nghệ khác. Đây là sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và sức sáng tạo không ngừng của các nghệ nhân.
Để có một làng nghề vững mạnh như ngày nay, nghề gốm Bát Tràng đã được truyền qua biết bao thế hệ, kết tinh sáng tạo của nhiều đời nghệ nhân. Là một nghệ nhân nổi tiếng, anh đang truyền đạt kinh nghiệm cho thế hệ trẻ ra sao?
- Bản thân tôi từng được truyền dạy nghề và chịu ảnh hưởng từ thầy của mình - nghệ nhân gốm Tô Thanh Sơn. Sau này, trong quá trình làm việc, tôi cũng luôn chỉ bảo, truyền dạy kinh nghiệm cho các bạn nhân viên trong xưởng để kế thừa tinh hoa của nghề gốm.
Trong quá trình trau dồi kiến thức, tôi thường nhấn mạnh một số yếu tố. Thứ nhất là “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, các bạn cần có tay nghề tốt. Thứ hai, phải kiên trì, vì nghề gốm không kiên trì thì không làm được.
Làm gốm còn có cả yếu tố nghệ thuật nên các bạn phải có tố chất và phải yêu nghề. Sau khi chọn lựa những người có tố chất, tôi sẽ đưa các bạn vào vị trí phù hợp. Sản xuất gốm sứ có rất nhiều quy trình, mỗi bạn sẽ có thế mạnh riêng, và tôi xác định khả năng của các bạn để phát huy đúng cách.
Vậy, dù có công nghệ hỗ trợ để phát triển như hiện nay, Bát Tràng có còn gặp khó khăn gì trong việc duy trì nghề truyền thống không?
- Khó khăn lớn nhất là việc duy trì chất lượng và bản sắc của nghề thủ công truyền thống. Tuy nhiên, với sự nỗ lực của các nghệ nhân và sự hỗ trợ của công nghệ, chúng tôi vẫn duy trì được sự ổn định trong sản phẩm. Điều quan trọng là sự ổn định này phải luôn được giữ vững, để dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, sản phẩm Bát Tràng vẫn giữ được “hồn” và chất lượng như ban đầu.
Việc phát triển nghề gốm Bát Tràng hiện nay không chỉ là câu chuyện về sản xuất, mà còn là câu chuyện bảo tồn văn hóa, truyền thống của một làng nghề lâu đời.
Anh đánh giá sao về sản lượng gốm bán ra thị trường dịp Tết Nguyên đán 2025?
- 2025 là một năm khó khăn về nhiều mặt, điều kiện kinh tế của nhiều người có phần giảm sút. Đồng thời, năm Ất Tỵ với linh vật rắn khiến nhiều người còn e ngại khi mua sản phẩm gốm này về trưng bày, khiến sản lượng bán ra giảm mạnh, có khi chỉ bằng 1/10 năm Giáp Thìn (linh vật rồng). Sản phẩm khác từ gốm cũng giảm nhẹ so với mọi năm.
Mục tiêu anh đặt ra năm 2025 là gì?
- Năm 2023 - 2024 là giai đoạn xây dựng nền tảng. Đến năm 2025, tôi dự định mở rộng quy mô sản xuất và tìm hiểu thêm các thị trường nước ngoài.
Năm nay kinh tế có thể vẫn còn khó khăn, nhưng khó khăn sẽ tạo động lực để cố gắng hơn. Tôi tin, với lòng quyết tâm, mọi chuyện đều có thể.